Site2016
Ga naar de nieuwe website
Let op:
Je bent nu op het website-archief van de BD-Vereniging.
Gegevens die hier staan kunnen verouderd zijn.
Vereniging voor Biologisch-Dynamische Landbouw en Voeding

 

> >start publicaties - dynamisch perspectief

Dynamisch Perspectief

Biodynamische landbouw in Zuid-Afrika


Grondherstel op Landgoed Spier, Stellenbosch

Angus plukt twee blaadjes van een plantje tussen het gras. Het blaadje in zijn linkerhand is 2 cm lang, in zijn rechterhand is het 10cm. "De plantjes zijn op hetzelfde moment gezaaid. Maar zie je - hier rechts heeft de kippenren al gestaan. Links moet het nog gebeuren. Je ziet het: de koeien en de kippen hebben hun werk goed gedaan".

Angus McIntosh is farm manager op Spier Estate (Landgoed Spier, zie kader "The Dutch Connection") bij Stellenbosch. Hij heeft het over de high-density grazing method die op het landgoed wordt toegepast. Het was pure noodzaak. De vorige eigenaar, de Universiteit van Stellenbosch, heeft het landgoed aanvankelijk zwaar belast door de conventionele (gangbare) druiventeelt, vervolgens nectarines en later wortelen. Dit putte de grond uit omdat gangbare landbouw en kunstmest het microbiologische leven vernietigden. Uiteindelijk werd van een groot deel van het land de bovenste vijf meter grond afgegraven (in dagmijnbouw) en als mineraal verkocht. Wat overbleef was een nagenoeg steriele zandgrond.

De nieuwe eigenaar van Spier Estate heeft deze kale grond laten inzaaien met een mengsel van grassen en kruiden om de vruchtbaarheid van de grond weer terug te krijgen. Van de ruim 700 hectare is nu 300 hectare in conversie met toepassing van biodynamische methoden. Dat is een kwestie van jaren, maar het is zichtbaar in volle gang.

"Als het gras hoog genoeg is, zetten we een klein kampje af met schrikdraad. We brengen de koeien naar binnen, zij grazen het volkomen af en laten er hun mest en urine achter. Zodra de koeien het gras hebben weggevreten, maken we een nieuw kampje op het aangrenzende stuk. Zo schuift de kudde stapsgewijs over het hele perceel." Twee veewachters zijn hiermee doorlopend in de weer. De kampjes worden gemiddeld één of twee keer per dag verschoven, zodra de koeien 'hun bordje helemaal hebben leeggegeten'. De veewachters letten ook op dat de weidegrond niet te vroeg voor een tweede keer geweid wordt - als de 'second bite' te vroeg is, stopt het gras met groeien.

Achter de kudde aan, met een interval van een dag of drie, schuift de "ei-mobiel", een kippenhok op wielen, met het kippentrappetje tussenin en legkasten tegen de gesloten zijkanten. De kippen pikken en krabben in de koeienmest op zoek naar eetbare vliegenlarven en zo verspreiden zij de micro-organismen in de koeienmest. Tegelijk laten zij hun kippenmest op het land achter. "Nu, vroeg in de middag, is het warm en de kippen schuilen in de relatieve koelte van het hok en het dekzeil aan de zijkant. Vanochtend liepen zij verspreid over het hele land - Angus wijst rondom - en later in de middag zul je ze weer rondom zien". 's Avonds gaan de kippen op stok en tegen donker wordt het hok afgesloten om de kippen te beschermen tegen overvallers zoals jakhalzen en honden. Voor deze 'kippenklus' koos men voor een oud Afrikaans kippenras (skrophoenders), bekend om hun vermogen om te pikken en stevig in de grond te krabben.

Elders op de weide staat een rij kippenrennen, deels open van onder, met jonge slachthennen (broilers) onder het gaas. Deze rennen worden elke dag verschoven naar een volgend deel waar de hennen opnieuw kunnen genieten van vers gras, klaver, luzerne en andere kruiden. Op de werf ligt een hoop zaagsel uit de nachthokken: het wemelt van de larven en wormen! Het is één van de elementen van de composthoop die wekelijks wordt opgebouwd uit lagen groenteafval, gras, kruiden en blad, met toevoeging van bd-preparaten. Deze compost wordt gebruikt op de kleine (1 ha) groentekwekerij die volledig BD is. De helft bestaat uit relatief kleine bedden met een twintigtal overwegend groene specialties voor de restaurants op Spier (zie kader Eight!). Achterin worden groenten relatief in het groot voor de markt geteeld, hoofdzakelijk voor groentepakketten, de boerenmarkt en enkele supermarkten als local produce. In het jaarlijkse teeltplan wordt wisselteelt toegepast op basis van wortel, stengel en blad. " We gaan natuurlijk niet twee jaar achtereen blad telen op dezelfde grond", zegt Angus.

De vleeskoeien (Spier heeft de lokale rassen Nguni en Bonsmara) worden elders geslacht; het vlees draagt het Spier BD label. De leghennen worden gekocht als eendagskuikens van een reguliere leverancier en gelden daarom niet als BD. Er is een klein slachthuis voor kippen op het terrein. Spier Pastured Chicken staat bekend als kwaliteit. Kenners vinden het duidelijk een slag beter dan de 'gewone' scharrelkippen, "laat staan de 'kippenzusjes' die een korte carrière in een doorsnee legbatterij achter de rug hebben", zegt Angus.

"Wordt de 'high-density grazing method " ook in Nederland toegepast, vraagt Angus aan mij. Ik heb er nooit van gehoord, zeg ik, ik vermoed dat de oppervlakte van boerderijen in Nederland daarvoor te klein is (wie heeft er nu een boerderij van 300 hectare?). "Welnee", zegt Angus, "je kunt het juist op kleine oppervlakten goed toepassen". Ik weet het niet. "Eet eerst je bordje leeg" is in Nederland toch bekend genoeg?

BD-groenten en vlees worden geleverd aan de restaurants op Spier Estate, aan boerenmarkten in de regio en aan supermarkten in de regio. "Je moet zorgen dat je zo dicht mogelijk bij de klant komt - dan kun je pas geld gaan verdienen", vind Angus.

Spier Estate trekt veel bezoekers en heeft een aantal restaurants op loopafstand van elkaar. Het nieuwste restaurant heet "Eight". Het logo is een cijfer 8, maar dan platliggend. Op de website van Spier zie je hoe de 8 steeds opnieuw vanuit het midden wordt getekend/opgevuld. "Ja, inderdaad, het is natuurlijk een lemniscaat", hoor ik. De slagzin daarbij luidt: "Eight is a farm-to-table experience. Nourishing, healthy and delicious food". Daarmee bedoelt men dat het voedsel rechtstreeks van de eigen farm op tafel komt. Sinds kort kun je zelfs in het restaurant op vrijdagavond een groentepakket kopen, om thuis te koken!

De naam "eight", uitgesproken in het Engels, klinkt vrijwel identiek aan het Nederlandse woord "eet!". In de Afrikaanse taal klinkt het woord "eet" heel anders. Misschien is "Eight" behalve lemniscaat ook een 'Enthovens taalgrapje', bestemd voor onze Nederlandse oren?


"The Dutch Connection"
Landgoed Spier, de familie Enthoven en de BD

In 1992 kocht Dick Enthoven, ondernemer, het landgoed Spier (Spier Estate). Spier is gevestigd in 1692 door Arnoud Jansz, een soldaat in dienst van de Verenigde Oost-Indische Compagnie. Spier Estate is ruim 1.000 ha. groot. Vanaf 2008 wordt bijna 300 ha. grond volgens biodynamische principes bewerkt. Spier Estate is bij het publiek bekend vanwege zijn gerichtheid op toerisme, met een 4-sterrenhotel, diverse restaurants en conferentiefaciliteiten in zorgvuldig gerestaureerde Kaaps-Hollandse stijl.

Dick's vader Robert Enthoven emigreerde in 1954 met zijn gezin van Nederland naar Zuid-Afrika. In Johannesburg ontwikkelde Robert zich tot succesvol zakenman op het gebied van verzekeringen. Zijn zakentalent bracht hij over op zijn zonen Dick en Patrick, samen richtten zij Hollard Insurance Company op. In de jaren '80 was Dick Enthoven MP van de toenmalige oppositiepartij Progressive Federal Party (PFP) maar vertrok naar Engeland vanwege het apartheidsregime. Hij staat bekend als flamboyant ondernemer en filantroop, met een nadrukkelijke belangstelling voor de kunsten. Naast de ontwikkeling van het landgoed Spier heeft hij in 1996 de Spier Arts Trust opgericht. De stichting organiseert kunsttentoonstellingen voor Zuid-Afrikaanse kunstenaars en ondersteunt o.a. muziekuitvoeringen.

Dick Enthoven is aangenomen zoon, zijn oorspronkelijke familienaam is Taft uit Rotterdam. Zijn vrouw heeft ook Nederlandse wortels: haar moeder was een meisje Denekamp. In de jaren '20 trok mej. Denekamp naar Dornach waar zij lezingen van Rudolf Steiner bijwoonde. Daar maakte zij ook kennis met de "Geisteswissenschaftliche Grundlagen zum Gedeihen der Landwirtschaft" ofwel de Landbouwcursus.

Angus McIntosh, farm manager op Spier, is zoon van een veeboer in KwaZulu, Natal. Hij studeerde Management Accounting in Stellenbosch en werkte bij Goldman Sachs in London voor zijn terugkeer naar Zuid-Afrika. In London raakte hij geïnspireerd door het lezen van Michael Pollan (" The Omnivore's Dilemma"). Hij begon te lezen over de Amerikaanse pioniers Joe Salatin en Allan Savory (pioniers op HDG) en besloot zijn levensrichting te wijzigen richting landbouw en voedsel. Sinds anderhalf jaar is Angus farm manager op de Spier Estate van zijn schoonvader. Hij spreekt Zulu met de landarbeiders en ook met zijn kinderen.


Leven en dood op Bloublommetjies, Wellington
Bloublommetjies farm

Ik vond het moeilijk uitleggen aan m'n zwager. Hij is huisarts. Hoe kun je een stof zover verdunnen met water dat er bij analyse geen spoor meer van te vinden is? En dan toch beweren dat de kracht van deze stof in het water zit? Op Bloublommetjies praat hij met Wendy Lilje, boerin op de Bloublommetjies farm, farmacoloog en dus een vergelijkbare wetenschappelijke achtergrond. Wendy gebruikt potassium (kalium) van planten voor de zeepfabricage. Waarom niet gewoon potassium in mineraalvorm? Dat is hetzelfde maar toch veel goedkoper? " Ja, dat is precies hetzelfde als je het analyseert, maar ik wil levende potassium, geen dode", zegt Wendy, en zij heft haar handen op - er valt niet meer uit te leggen. "Dat is niet standaard, je kunt het "esoteric farming" noemen: boeren tussen hemel en aarde".

Bloublommetjies farm is 38 ha groot, slechts gedeeltelijk te bewerken. Er zijn zes vaste medewerkers, dat is relatief veel naar Nederlandse begrippen. Men produceert fruit, kruiden, groeten, melkproducten, zeepproducten en bd-preparaten. Groenten worden vooral geleverd aan health shops (gezondheidswinkels) en aan box schemes (groententassen). De vraag (vooral toenemend van buitenlanders) overtreft het aanbod.

Tot 1996 werd de boerderij gerund door Jeanne Malherbe. Jeanne produceerde vooral BD-groenten, haar bestelwagentje werd een bekende verschijning in Kaapstad en haar naam is nog steeds een begrip op de boerenmarkt bij de Waldorfschool in Rondebosch. Zij ontwikkelde en maakte BD-preparaten voor de hele boerengemeenschap. Toch was de boerderij geen financieel succes. Waar zij wel excelleerde was in opleiding en ontwikkeling: "farming people" . Jeanne's ideeën over de toekomst van BD in Zuid-Afrika: a) waar zijn de jonge mensen voor de BD in Zuid-Afrika? en b) werken aan gemeenschapsvorming.

Precies daar gaat de boerderij nu een andere kant op. Na een moeizame tussenperiode nam Wendy Lilje de boerderij over in 2002. Zij was farmacoloog bij Weleda in Johannesburg en kwam aan zonder noemenswaardige boerderijervaring. De boerderijbijeenkomsten en de preparaten zijn nu een nevenactiviteit. Wendy teelt wat minder groenten dan vroeger ("ik zou twee keer zoveel groenten kunnen verkopen") en ontwikkelde een eigen lijn in schoonmaakproducten. Er staat nu dus een fabriekje op de boerderij. "Bloublommetjies" zeepproducten zijn verkrijgbaar op internet en staan zelfs op de schappen van de groten supermarkten in de omtrek (" weliswaar helemaal op de hoogste plank", zegt Wendy met humor). Wendy ziet het opleiden van medewerkers als een grote behoefte. Ook ziet zij de behoefte aan meer bd-farms. Daarnaast zijn er mogelijkheden voor BD-trainingen voor groepen van 10-20 mensen (niet boeren). "Zuid-Afrika", zegt Wendy, "is rijp voor een nieuwe fase in de BD".

Als een van de weinige farms is Bloublommetjies Demeter-gecertificeerd. Wendy zet alles in om deze certificering te behouden. Zelfs het groenteafval uit de keuken mag niet op haar composthoop - een deel ervan kan immers afkomstig zijn van niet BD-groenten!


Vereniging voor Biologisch-Dynamische Landbouw en Voeding
Wisentweg 12 - 8251 PC Dronten - 0850 609044

 


Let op:
Je bent nu op het website-archief van de BD-Vereniging. Gegevens die hier staan kunnen verouderd zijn.

Ga naar de nieuwe website

Activiteiten

do 1 sep 2016
Van student tot zorgboer
Avondklas met Gerlof Pronk op Warmonderhof. zie warmonderhof.nl

zo 4 sep 2016
Open dag Warmonderhof
zie warmonderhof.nl

do 8 sep 2016
Ontdek BD op de BD-boerderij! Vorden lees verder>>

17 sep 2016
Workshop Bedrijfsindividualiteit
Op CSA De Plantentrekker
Geel (B) lees verder>>

22-25 sept
Seminar met Dorian Schmidt Levenskrachten waarnemen in natuur en landschap in Oostelbeers. Zie levenskrachten.nl

9, 10 dec 2016
Dynamieken en invloeden van sterren en planeten Cursus met Michiel Rietveld Herzele (B)
lees verder>>